9- Yolun doğrusunu göstermek Allah'ın tekelindedir.
Kimi yollar eğridir. Eğer o dileseydi, hepinizi
doğru yola iletirdi. "
Amaca ulaştıran yol dosdoğru olup,
eğriliği, büğrülüğü olmayan yoldur. Bu yol
hiç şaşmadan insanı direkt amacına götürmektedir.
Eğri yol ise, hedefe götürmeyen, hedefi aşan veya
hedefe vardığında sona ermeyen, sapık ve
sınırı aşan yoldur:
"Eğer O dileseydi, hepinizi doğru yola iletirdi."
Fakat yüce Allah insanı doğruluğu ve
sapıklığı kabullenebilecek bir yeteneğe
sahip halde yaratmayı dilemiştir. Doğru yolu seçmeyi
veya sapık yolu tercih etmeyi O'nun iradesine
bırakmıştır. Bu nedenle bazı insanlar
doğru yolda yürümeyi tercih etmiş bazı insanlar
da yanlış yolda yürümeyi seçmiştir. Bu her iki
tercih de insanı, ona seçim özgürlüğü veren Allah'ın
dilemesinin dışına çıkarmaz.
10- Size gökten su indiren O'dur ve hayvan otlattığınız
çayırlar O'nun sayesinde gelişir.
11- Allah su aracılığı ile sizin için
ekinler, zeytinler, hurmalar, üzümler ve çeşit çeşit
meyvalar bitirmektedir. Bunda düşünen kimseler için ibret
dersi vardır.
Yağmur yüce Allah'ın şu evrende
belirlediği yasalara uygun olarak gökten yeryüzüne iner.
Bu sistemin hareketleri bu değişmez yasalara göre
düzenlenir. Yine bu yaratıcının iradesi ve düzenlemesine
uygun olarak sonuçlarını ortaya çıkarır. Her
hareketin ve her sonucun kaynağını oluşturan
Allah'ın özel belirlemelerinden ve takdirinden direktif alır.
İşte yağmur burada Allah'ın nimetlerinden biri
olarak anılmaktadır:
Su aracılığı sunulan nimetler, bu alanda sözkonusu
edilen suyun özelliğidir. Sonra otlağın özelliğine
değiniyor: "Hayvan otlattığınız
çayırlar O'nun sayesinde gelişir." Bu da içinde
hayvanlarınızı otlattığınız
meralardır. Bu özelliğin sözkonusu edilişi daha
önce hayvanlardan söz edilmiş olmasındandır. Böylece
otlaklar ile hayvanlar arasındaki genel havaya bir uyum
sağlanmış olmaktadır. Sonra insanları
besleyen ekinler, zeytin, hurma, üzüm ve diğer meyva
ağaçlarıyla beraber veriliyor.
"Bunda düşünen kimseler için ibret dersi vardır."
Allah'ın bu evrendeki idaresini ve insanın hayatına
elverişli olan evrensel yasalarını düşünenler
için... Eğer evrenin yasaları insanın hayatı
için elverişli olmasaydı, onun
yaradılışına uygun düşmeseydi ve ihtiyaçlarına
cevap vermeseydi insan bu dünya gezegeni üzerinde yaşayamazdı.
Bu dünya gezegeninde insanın yaradılışı
bir tesadüfün eseri değildir. Yine bu gezegen ile
diğer yıldız ve gezegenler arasındaki oranlama
rastlantıyla gerçekleşmiş olamaz. Atmosferde ve
uzayda meydana gelen olayların bu şekilde gerçekleşmesi,
insanın hayatına elverişli gördüğümüz
şekilde onun tüm ihtiyaçlarını
karşılayacak biçimde düzenlenmesi tesadüf değildir.
Evrenin idaresindeki hikmeti kavrayacak olanlar bu olgular
üzerinde düşünenlerdir. İşte ancak bu düşünenler
evrende meydana gelen yağmur gibi bir olayı, olay ile
varlığın yüce ilkeleri arasında bir bağ
kurabilirler. Yağmurla yeryüzünde gerçekleşen hayat,
ağaç, ekin ve meyveler ile bunların
yaratıcının varlığına kanıt
oluşturduğunu düşünenler; O'nun zatının,
iradesinin ve idaresinin eşsizliğini kavrayabilirler. Düşünmeyen
gafiller ise bu tür ayetlerin önünden sabah akşam,
yaz-kış geçip gittikleri halde bu ayetler onların
merak duygularını uyandırmaz ve onların öğrenme
dürtülerini ve kalplerini bu eşsiz düzenin sahibini araştırmaya
doğru harekete geçirmezler.
12- Allah gece ile gündüzü, güneş ile ayı
yararınıza sundu. Yıldızlar da O'nun
buyruğu ile canlılara hizmet sunmaktadırlar.
Bunlarda düşünen kimseler için ibret dersi vardır.
Allah'ın evrendeki idaresinin ve O'nun aynı zamanda
insanlığa sunduğu nimetlerinin görüntülerinden
bazıları gece, gündüz, güneş, ay ve
yıldızlardır. Bunların hepsi yeryüzünde yaşayan
insanın ihtiyacına cevap vermektedir. Bunlar
insanın tekeline girsinler, malı olsunlar diye
yaratılmamıştır. Fakat insanın
yararlanması için yalnızca emrine verilmişlerdir.
Mesela gece ve gündüz olayı bu insan denen
yaratığını hayatında önemli bir etkiye
sahiptir. Dileyen, gecesi olmayan bir gündüzü veya gündüzü
olmayan bir geceyi düşünüp zihninde canlandırsın,
sonra da bununla beraber bu yeryüzünde insanların ve
bitkilerin nasıl yaşayacaklarını düşünsün.
Güneş de, ay da böyledir. Yer gezegeni üzerindeki hayatın
onlarla doğrudan ilişkisi vardır. Hayatın
asıl varlığı ve gelişmesi de onlarla
ilintilidir. "Yıldızlar da O'nun buyruğu
ile canlılara hizmet sunmaktadırlar." İnsan
için ve Allah'ın bildiği insanın
dışındaki varlıklar için.
Bunların hepsi Allah'ın idaresindeki hikmetin sadece
bir yönüdür. Bütün bir evrende işleyen yasaların
ahengini, düşünen, aklını kullanan ve
olayların arka planında işleyen kanunları,
yasaları kavrayan akıl sahipleri anlayacaklardır.
"Bunlar da düşünen kimseler için ibret dersleri
vardır."